Jak bada się jeziora

Badanie jeziora niesie ryzyko zawodowe: można się czegoś dowiedzieć.

Metoda 1 — porównawcza. Nie badaj swojego jeziora; zbadaj inne, podobne, i przenieś ocenę. Jezioro podobne ma tę zasadniczą przewagę, że jest już zbadane. Metoda przez lata oficjalna, wyszła z mody w 2024 r., kiedy państwowy monitoring popsuł zabawę i zbadał nasze jezioro naprawdę¹. Wynik — stan dobry — niesie dokładnie to ryzyko, przed którym ostrzegamy we wstępie.

Metoda 2 — botaniczna, zwana też kalendarzową. Szukaj kwiatów w październiku. Roślin, których szukasz, wtedy nie ma — ale protokół jest. „Nie stwierdzono występowania” brzmi w dokumentach identycznie jak „szukaliśmy kwiatów w październiku”. Wariant, który się zdarza: podwodnych łąk szukaj z brzegu, w kozakach.

Metoda 3 — geodezyjna. Odległość od jeziora mierz do wody, którą widać. Jezioro ma to do siebie, że przy brzegu zarasta; trzcinowisko to formalnie nadal jezioro, ale kto by mierzył do trzcin. Mierząc do lustra wody, zyskuje się kilkadziesiąt metrów — a metr prawny i metr optyczny to przecież prawie to samo. W razie potrzeby mierzyć można też do środka czegokolwiek: sam przetestowałem tę odmianę i wyszło mi osiemset metrów tam, gdzie jest zero². Metodę porzuciłem.

Metoda 4 — literaturowa. Zamiast badać jezioro, przeczytaj, co napisano o jeziorach. Jeziora w literaturze są w lepszym stanie. Obie formy badania możliwe w kaloszach.

Metoda 5 — terminologiczna. Gdy ktoś prosi o badanie, wyjaśnij mu, długim pismem, że badanie badaniu nierówne: czym innym jest monitoring (wieloletni — skąd wziąć lata), czym innym inwentaryzacja (sezonowa — patrz metoda 2), a czym innym diagnoza — którą właśnie wykonano.

Metoda 6 — delegacyjna. Monitoring jest zadaniem innej instytucji. Która ma go w planie. Optymalnie co pięć, sześć lat³. Jezioro w tym czasie proszone jest o cierpliwość.

Metoda 7 — kadrowa. Jeżeli jezioro wyróżnia się na tle okolicy, powiększ okolicę. W jednostce analitycznej o powierzchni pięćdziesięciu kilometrów kwadratowych każde jezioro robi się „elementem inkrustującym”⁴ — ozdobnym drobiazgiem, jak broszka. Przy odpowiedniej skali znika wszystko; wystarczy się odsunąć, a oczy zmrużyć.

Metoda 8 — plażowa. Zbadaj dwie bakterie przy pomoście i ogłoś: „brak kupy — jakość jeziora… doskonała”⁵.

Metoda 9 — rtęciowa (dla odmiany: gdy potrzebny jest wynik zły). Weź rtęć z tkanek ryb. Pada z atmosfery na całą Polskę, więc wynik zły ma każde jezioro od Bałtyku po Tatry⁶. Zaleta: o twoim jeziorze nie mówi niczego, ale brzmi groźnie i można się podpisać.

Metoda 10 — osadowa. Głębokiego dna nie badaj wcale. W rubryce wpisz „brak danych”⁷.

Metoda 11 — milczenia. Na pytania o stan wód nie odpowiadaj. Prawo bywa tu wyrozumiałe: są procedury, w których po dwudziestu jeden dniach milczenie urzędu staje się zgodą⁸.

Kompendium ma tylko jedną wadę: jezioro nie zna metodyki. W lipcu 2022 r. przeprowadziło badanie samo — zakwit sinic zamknął kąpielisko w środku sezonu, bez protokołu i bez rozróżnień terminologicznych. A w 2024 r. państwowy monitoring zrobił rzecz niedopuszczalną: zbadał jezioro naprawdę. Wynik znamy — stan dobry, podwodne łąki ramienic w pierwszej klasie, i tlen przy dnie spadający jesienią do 0,3 mg na litr. Stan dobry, ale nieodporny. Zbadany — a więc, niestety dla wszystkich jedenastu metod, w końcu zobowiązujący:

…zbadane jezioro trzeba wówczas chronić, cytować, uwzględniać.

Józek